Psihoterapija i psihoanaliza

Područje psihodinamskih psihoterapija, koje se isključivo odnosi na psihoanalizu, takođe obuhvata i „psihoanalitički orijentisanu psihoterapiju“. Termin psihoterapija koristi se isključivo iz praktičnih razloga. Postoji čitava paleta tipova psihoterapije, koja se proteže od manjih modifikacija klasične analitičke psihoterapije, preko kraćih, „fokalnih“ psihoterapija, do psihoanalitičke psihoterapije psihoza, preko dečje psihoanalitičke psihoterapije, pa sve do psihoanalitičkog tretmana porodica, i slično. Grupna analiza predstavlja zasebno područje.¹

Danas svaka od ovih psihoterapija ima svoju literaturu, svoju posebnu tehniku, a i obuke počinju da se sve više diferenciraju.

Danas je teško zamisliti psihoterapeuta koji se bavi svim ovim oblastima, a da pri tome ne bude površan u nekima od njih. Stoga je potrebno da bude adekvatno specijalizovan i osposobljen kako bi mogao da djeluje u više oblasti. Kao i u svakoj profesiji, postoje brojna istraživanja, različiti pristupi i metode u psihoanalizi i psihoterapiji, ali je neophodno jasno razlikovati razlike koje su posljedica ozbiljnog i dubinskog istraživanja od onih koje proističu samo iz površnosti i neznanja.

Naime, svaka psihoterapija zahtijeva radni model, koji mora imati određenu doslednost i koji treba da objasni na čemu počiva njen teorijsko-tehnički osnov, koje ciljeve postavlja i kojim sredstvima namjerava da ih ostvari. Psihoterapijom se bave i psihoanalitičari i psihoterapeuti, koji su prošli adekvatnu obuku, po pravilima i standardima kompetentnih institucija. Ponekad dolazi do sukoba između psihoanalitičkih institucija i psihoterapeuta, koji nastaju iz različitih razloga: često zbog konkurentnosti i kompetencije, ali postoje i mnogi drugi razlozi.

Granica između psihoanalize i individualne psihoanalitičke psihoterapije nikako nije strogo definisana, što takođe utiče na granice u radu psihoterapeuta i analitičara.

Dok je psihoanaliza neograničena u trajanju i otvorena za sve teme koje pacijent iznosi, psihoterapija je ili u samom početku vremenski ograničena, ili je njen cilj kraće, direktnije obrađivanje nekih, ali ne svih tema, problema i simptoma pacijenta. U psihoterapiji su obe strane možda aktivnije prisutne, što je uvijek pitanje dešavanja tokom susreta, a ne pravilo. Mogli bismo reći da u psihoterapiji postoje različita moguća i preporučena uplitanja i intervencije u toku terapije, koja se mogu razlikovati od onih u psihoanalizi.

U psihoterapiji je odnos vezan za stvarnost situacija i rješavanje konkretnih, već svjesnih problema i/ili simptoma, ali se manje fokusira na istraživanje i „traganje za dubljim nesvjesnim sadržajima“. U psihoterapiji nastojimo pristupiti nesvjesnom emotivnom dešavanju, ali mogli bismo reći da se „krećemo u psihoterapijskom odnosu u plićim slojevima psihe“.

Cilj psihoterapije je uklanjanje simptoma, naročito kroz pacijentovo samospoznanje vlastitih reakcija na spoljašnji svijet i ljude, kako u sadašnjosti, tako i u prošlosti. Ove pretpostavke trebaju biti podržane i konkretnim razlikama u okviru tretmana. Psihoterapija bi trebala da se odvija jednom ili dva puta nedeljno. Okvir psihoanalitičke psihoterapije takođe se „pridržava“ određenih pravila koja definišu psihoanalizu i psihoanalitički proces, koji je detaljnije opisan u odeljku Psihoanaliza.

Psihoanaliza je:

• Proces psihoanalize uključuje istraživanje nesvesnih mentalnih procesa koji su gotovo nedostižni na bilo koji drugi način.
• Ona predstavlja metod za liječenje neurotičkih i neneurotičkih poremećaja, zasnovan na proučavanju tih nesvesnih procesa.
• Kroz ovaj pristup takođe se postepeno prikupljaju psihološki podaci, koji se integrišu u naučnu disciplinu psihoanalize (definicija EPF, Torino, 2014).

Proces (processus, lat.) je događaj ili dešavanje, skup fenomena koji funkcionišu ili su organizovani u određenom vremenskom okviru, u razvoju i slijedu faza rada. U medicini ili terapiji, proces označava tok bolesti (problema) ili tok njenog liječenja.

Psihoanalitički proces je okvirno određen ili ograničen psihoanalitičkim okvirom, koji predstavlja neophodan preduslov za sprovođenje procesa psihoanalize.

Okvir uključuje spoljašnji i unutrašnji aspekt. Spoljašnji okvir obuhvata korišćenje kauča, minimalan broj susreta, učestalost susreta, stalnost vremena i mjesta održavanja susreta, kao i okvir plaćanja rada analitičara. Unutrašnji okvir obuhvata tzv. osnovno pravilo, koje uključuje slobodne asocijacije analizanta, slobodno plutajuću pažnju (reverie) analitičara i terapeutsku alijansu para, kao i analitičarevo poznavanje analitičke procedure. Kroz ovo, okvir postaje prazni ekran, prostor, polje, u kojem se projiciraju sve matrice transfera i kontratransfera ili međusobna isprepletanja intersubjektivnog dešavanja između dvije strane (analitičkog para) tokom psihoanalitičkog procesa.²

Zadatak analizanta je da se preda procesu, što znači da kroz stalno i postepeno prevazilaženje i procesuiranje otpora može ući u unutrašnja i interpersonalno-intersubjektivna dešavanja koja se odvijaju tokom procesa.
Zadatak psihoanalitičara je da svojim znanjem, veštinom, iskustvom i angažmanom doprinese razvoju psihoanalitičkog procesa: kroz tišinu, uzdržavanje od kontratransfernih reakcija, interpretaciju nesvesnog sadržaja i druge analitičke intervencije koje podstiču izražavanje i doživljaj analizanta. Psihoanalitičar takođe koristi svoju intuiciju, a naročito empatičko-simpatički pristup i sposobnost zadržavanja nesvesnog sadržaja i afekata analizanta, sve do trenutka kada oni mogu biti mentalizovani, sanjani, promišljeni i artikulisani.

Cilj psihoanalitičkog procesa je promena subjekta psihoanalize. U staroj psihoanalitičkoj paradigmi (psihoanaliza kao psihologija jedne psihe/osobe), analizant je bio „objekat“ analize koju je sprovodio profesionalac, dok je u novoj, tranzicijskoj oblasti i prostorno-odnosnoj psihoanalizi orijentisanoj na odnos između analitičara i analizanta, analizant takođe subjekt psihoanalize, kao i analitičar. Proces je recipročan i međusoban, ali ne i simetričan. Promena analizanta, koja predstavlja glavni cilj, stavlja ga više u fokus, ali se i dalje proces razvoja i sazrevanja oba učesnika u analizi odvija kroz interpersonalni odnos između njih.

Kada psihoanaliza počne, ona nema datum isteka. Traje do kraja života analizanta. Ono što ima svoj kraj jeste okvir (setting). Nakon određenog vremena, kada se susreti završe, analizant nastavlja svoj životni put sam, sa internalizovanim analitičarem (transformativnim objektom) i odnosom sa analitičarem u svom unutrašnjem svetu. Analizant je dovoljno kvalifikovan i pripremljen da postane svoj sopstveni analitičar.

Na kraju procesa psihoanalize, subjekt se menja (probuđuje, razvija) i bolje poznaje sebe, svoj identitet, svoje dobre i loše strane, potencijal, kreativnost i talente, bolje razume svoje probleme, traume, život i okolinu. Da se izrazimo metaforički, psihoanaliza je „zajedničko pisanje romana o životu analizanta“ u kojem analizant, kao glavni lik, donosi svoja životna iskustva, fragmente i materijal iz svog života, koje zajedno sa analitičarem sastavlja i oblikuje u koherentnu priču na osnovu koje se može živeti ispunjenijim životom.

Psihoanaliza je dugotrajan proces, emotivno, vremenski i finansijski zahtevan. Ali efekti su dugotrajni i trajni.

1. Opis je djelimično sažet i izmijenjen uz dozvolu autora iz teksta dr Paola Fonde, psihoanalitičara i psihoterapeuta iz Trsta, pod naslovom Problemi obrazovanja u psihoanalitički orijentisanoj psihoterapiji i psihoanalizi (objavljeno u Psihološka obzorja, br. 1, septembar 1992, str. 67–72). ↩︎
2. Tekst je izvod i prevod iz teksta pod naslovom Psihoanalitički proces (2019) autora Stanka Matačića, bivšeg predsednika Hrvatskog psihoanalitičkog društva, i objavljen je uz njegovu saglasnost i dozvolu. ↩︎